Trong bối cảnh thị trường ngày càng yêu cầu cao về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và minh bạch thông tin, chuyển đổi số không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu tất yếu để nông nghiệp nâng cao giá trị và năng lực cạnh tranh.
Rào cản lớn nhất không nằm ở công nghệ
Từ thực tế đồng hành cùng nông dân vùng Đồng bằng sông Cửu Long trong quá trình ứng dụng công nghệ số, ông Doãn Văn Chiến – Phó Giám đốc phụ trách Trung tâm Khuyến nông Quốc gia vùng ĐBSCL – cho biết nhiều mô hình chuyển đổi số đã mang lại hiệu quả rõ rệt. Việc giảm lượng giống gieo sạ từ 120 – 150kg xuống còn khoảng 80kg/ha kết hợp cơ giới hóa sản xuất đã giúp tiết kiệm chi phí, giảm nhân công nhưng vẫn bảo đảm năng suất.
Dù vậy, sau khi mô hình hỗ trợ kết thúc, không ít nông dân quay lại phương thức canh tác cũ. Điều này cho thấy chuyển đổi số không đơn thuần là câu chuyện áp dụng công nghệ mà là hành trình thay đổi tư duy sản xuất.
Theo ông Chiến, hiện nay có ba rào cản lớn trong quá trình chuyển đổi số nông nghiệp. Trước hết là nhận thức của người dân bởi thay đổi thói quen canh tác không thể diễn ra trong ngày một ngày hai. Tiếp đó là hạn chế về nguồn vốn đầu tư của các hợp tác xã và cuối cùng là khả năng tiếp cận công nghệ số của nông dân còn nhiều khó khăn. Việc sử dụng ứng dụng quản lý sản xuất, phần mềm truy xuất nguồn gốc hay các công cụ số đều cần được hướng dẫn trực tiếp, từng bước để người dân quen dần với phương thức sản xuất mới.
Ở góc nhìn chuyên gia kinh tế, ông Nguyễn Hoàng Dũng cho rằng nông nghiệp hiện nay không thiếu công nghệ, điều thiếu là một hệ sinh thái đủ tin cậy để nông dân mạnh dạn thay đổi. Phần lớn phần mềm phục vụ sản xuất nông nghiệp hiện nay do doanh nghiệp tư nhân hoặc các nhóm khởi nghiệp phát triển, nhưng lại thiếu chuẩn kết nối dữ liệu chung, khiến người dân lúng túng khi lựa chọn và sử dụng.
Ông Dũng cho rằng chuyển đổi số không thể chỉ dừng lại ở vài lớp tập huấn ngắn hạn. Điều cần thiết hơn là các mô hình thực tế có sự đồng hành của trường đại học, chuyên gia và doanh nghiệp để người nông dân tận mắt nhìn thấy hiệu quả, từ đó hình thành niềm tin và động lực thay đổi.
Bên cạnh đó, bài toán vốn đầu tư cũng là một thách thức lớn. Theo các chuyên gia, cần có cơ chế phối hợp giữa ngân hàng, doanh nghiệp và người sản xuất nhằm chia sẻ rủi ro trong giai đoạn đầu, tạo điều kiện để nông dân và hợp tác xã mạnh dạn đầu tư công nghệ.
Công nghệ chỉ là công cụ, tư duy mới là yếu tố quyết định
Từ thực tiễn khởi nghiệp nông nghiệp công nghệ cao, ông Lê Mai Tùng – nhà sáng lập Công ty TNHH Seamorny – cho rằng thành công không đến từ việc “chuyển đổi số” theo cách truyền thống, mà từ tư duy “bắt đầu bằng số” ngay từ khi xây dựng mô hình sản xuất.
Ông dẫn chứng mô hình nuôi cua lột ứng dụng AI. Đây vốn không phải lĩnh vực mới, nhưng khi áp dụng trí tuệ nhân tạo và công nghệ quản lý dữ liệu, quy trình sản xuất trở nên chuyên nghiệp và hiệu quả hơn rất nhiều. Từ theo dõi chu kỳ sinh trưởng, thời điểm thay vỏ đến quản lý từng cá thể đều được kiểm soát bằng dữ liệu và hệ thống robot giám sát.
Theo ông Tùng, nếu phụ thuộc hoàn toàn vào sức người sẽ khó đảm bảo độ chính xác và tốn nhiều nhân lực. Chính vì vậy, với mô hình này, công nghệ không phải yếu tố bổ trợ mà là điều kiện tiên quyết để sản xuất hiệu quả.
Cùng quan điểm, ông Lâm Nguyễn Hải Long – Chủ tịch Hội Tin học TP.HCM, nguyên Tổng Giám đốc Công ty phần mềm Quang Trung – cho rằng chuyển đổi số trong nông nghiệp là quá trình thay đổi toàn bộ mô hình kinh doanh, cách vận hành và tư duy đầu tư, chứ không chỉ đơn thuần đưa phần mềm vào sản xuất.
Ông Long cho biết để xây dựng được bộ dữ liệu đủ tin cậy cho một loại cây trồng, doanh nghiệp phải theo dõi liên tục qua nhiều vụ mùa, ghi nhận chi tiết từng chỉ số môi trường, dinh dưỡng, sinh trưởng và dịch bệnh trước khi chuẩn hóa dữ liệu.
Theo ông, khó khăn lớn nhất nằm ở sự kiên trì và khả năng chấp nhận đầu tư dài hạn khi chưa thể nhìn thấy lợi nhuận ngay. Nhiều mô hình phải mất nhiều năm đầu tư cả về tài chính, thời gian và nhân lực mới có thể hình thành được hệ thống dữ liệu phục vụ sản xuất số.
Gỡ nút thắt từ thị trường để thúc đẩy chuyển đổi số
Trong bối cảnh thị trường nông sản liên tục thay đổi, yêu cầu về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và minh bạch thông tin ngày càng cao, người nông dân và hợp tác xã buộc phải chủ động thích ứng nếu không muốn bị tụt lại phía sau.
Các chuyên gia cho rằng chuyển đổi số nông nghiệp chỉ có thể thành công khi hình thành được hệ sinh thái đồng bộ giữa nhà nước, doanh nghiệp, ngân hàng, nhà khoa học và người sản xuất. Trong đó, vai trò của thị trường là yếu tố quyết định bởi chỉ khi sản phẩm số hóa được thị trường ghi nhận và tạo ra giá trị gia tăng, người nông dân mới đủ niềm tin để thay đổi.
Thực tế cho thấy, công nghệ chỉ là công cụ hỗ trợ. Điều quan trọng hơn là tư duy sản xuất hiện đại, khả năng liên kết thị trường và quyết tâm đổi mới của từng người nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp. Khi tư duy thay đổi, chuyển đổi số sẽ không còn là khái niệm xa vời mà trở thành động lực thúc đẩy nền nông nghiệp phát triển theo hướng hiện đại, minh bạch và bền vững hơn./.
Thúy Hà
