Dẫu đã trải qua hơn một thiên niên kỷ, người dân Sơn Đồng vẫn chỉ có thể kể về nguồn cội nghề bằng những câu chuyện truyền đời. Theo Ngọc phả Thần tích soạn năm 976 dưới triều Tiền Lê, làng tôn thờ Đức thánh Đào Trực – vị tổ nghề có công “phục nghệ giáo dân”, khôi phục và truyền dạy nghề cho dân chúng. Sau khi ông qua đời, nhà vua đã ban lệnh dựng miếu, tạc tượng thờ để tưởng nhớ công lao ấy, từ đó ngọn lửa nghề được gìn giữ và tiếp nối qua bao thế hệ người Sơn Đồng.
Từ những tốp thợ xưa lặng lẽ nhận tu sửa các đình, đền, chùa vùng ven kinh thành, nghề Sơn Đồng dần phát triển và lan tỏa mạnh mẽ. Ngày nay, làng nghề có khoảng 500 hộ với gần 5.000 lao động gắn bó với nghề, trong đó nhiều người là nghệ nhân, thợ bậc cao sở hữu kỹ thuật tinh xảo được tích lũy qua nhiều thế hệ. Giá trị sản xuất công nghiệp – tiểu thủ công nghiệp của làng nghề chiếm khoảng 60–65% cơ cấu kinh tế địa phương, trở thành trụ cột quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế và tạo việc làm cho người dân.
Đến Sơn Đồng hôm nay, điều gây ấn tượng không chỉ là quy mô sản xuất mà còn là không khí lao động đặc trưng hiện diện trong từng ngõ nhỏ. Tiếng đục, tiếng đẽo vang lên như nhịp điệu của làng nghề nghìn năm tuổi. Trong các xưởng chế tác, những thân gỗ mít thô mộc dần hiện hình dưới đôi bàn tay tài hoa của người thợ. Từng đường nét được chạm khắc tỉ mỉ, từng lớp sơn son thếp vàng được chăm chút công phu để tạo nên những pho tượng mang thần thái, những sản phẩm thờ tự chứa đựng chiều sâu văn hóa và tâm linh.
Nếu truyền thống là nền gốc, thì đổi mới chính là động lực để Sơn Đồng tiếp tục phát triển trong bối cảnh hội nhập. Làng nghề đang từng bước chuyển sang mô hình chuyên môn hóa sản xuất, hình thành các xưởng đảm nhiệm riêng từng công đoạn như làm mộc, chạm khắc, thếp vàng hay hoàn thiện sản phẩm. Cách tổ chức này giúp nâng cao năng suất, chuẩn hóa chất lượng và đáp ứng tốt hơn nhu cầu ngày càng đa dạng của thị trường.
Một dấu mốc quan trọng trong hành trình phát triển của Sơn Đồng là sự ra đời của Hiệp hội làng nghề mỹ nghệ Sơn Đồng với phương châm “Hội tụ tinh hoa – Đoàn kết – Liên kết phát triển bền vững”. Từ 40 hội viên ban đầu, đến nay Hiệp hội đã quy tụ hơn 500 hội viên tại 11 thôn, trở thành cầu nối giúp các hộ sản xuất chia sẻ kinh nghiệm, hỗ trợ tiêu thụ sản phẩm và cùng nhau bảo vệ thương hiệu làng nghề.
Song song với đó, công tác đào tạo nghề cũng được đặc biệt chú trọng. Các lớp truyền dạy nghề truyền thống và nâng cao tay nghề được tổ chức thường xuyên nhằm giữ lửa nghề cho thế hệ trẻ, bảo đảm sự tiếp nối của những kỹ năng thủ công vốn là linh hồn của Sơn Đồng.
Không chỉ sản xuất, các nghệ nhân và Hiệp hội làng nghề còn tích cực tham gia hội chợ, triển lãm, cuộc thi sản phẩm thủ công mỹ nghệ nhằm quảng bá hình ảnh, mở rộng thị trường và kết nối với doanh nghiệp trong và ngoài nước. Những hoạt động ấy không đơn thuần mang ý nghĩa xúc tiến thương mại mà còn là cách để Sơn Đồng khẳng định giá trị của nghề thủ công Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa.
Sự phát triển của làng nghề đã góp phần thay đổi diện mạo địa phương, nâng cao đời sống người dân và tạo nên nguồn lực kinh tế đáng kể. Tuy nhiên, cùng với cơ hội cũng là những yêu cầu ngày càng cao về chất lượng, uy tín thương hiệu và bảo vệ môi trường. Vì vậy, Hiệp hội làng nghề Sơn Đồng đang đẩy mạnh tuyên truyền, vận động các hộ sản xuất bảo đảm chất lượng sản phẩm, cạnh tranh lành mạnh và nâng cao ý thức gìn giữ môi trường trong quá trình sản xuất.
Trên hành trình hội nhập và hướng tới Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới, Sơn Đồng đang viết tiếp câu chuyện của một làng nghề nghìn năm tuổi bằng chính sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống và đổi mới. Đó không chỉ là hành trình giữ nghề, mà còn là khát vọng đưa tinh hoa thủ công Việt Nam vươn xa, để từ những thân gỗ vô tri, người thợ Sơn Đồng tiếp tục thổi nên những giá trị văn hóa mang tầm vóc thời đại./.
